طرح درس كليات خمس

نگارش:فاطمه رحيمي
کلیات خمس
فعا لیت های قبل از تدریس درس کلیات خمس 10 دقیقه
وسایل مورد نیاز
چند بطری یک شکل ویک اندازه – بطری آب –بطری سرکه سفید - بطری الکل سفید - بطری آب شور که بر چسب موجود بر روی هر بطری ، محتویات آن را نشان دهد
برای تعریف اشیاء بازشناسی آنها از یکدیگرچه باید کرد منطقی این کار را به کمک ذهن خود انجام می دهد یعنی شی را نمی تواند به اجزای خارجی وکوچک تقسیم کند بلکه این کار را در ذهن خود باتقسیم آن به اجزای ذهنی انجام می دهد .
فرض کنید وارد فروشگاهی شده اید که در آن جعبه هایی هم رنگ وهم اندازه وجود دارد و داخل هر جعبه وسیله ای است به دلیل تشابه ویکسانی بین جعبه ها نمی توان کالای مورد نیاز خود را جست پس روی هر کدام بر چسبی یا تصویری ازشی داخل جعبه است با توجه به جعبه ها می توانیم به وجود کالا ها وبا بر چسب به نوع کالا پی ببریم واین تشابه و تفاوت با یک وجه عام ویک وجه خاص می تواند مارا به شناخت شی مورد نظر یاری کند .
البته در سطح وسیع تر تعریف از هر شی وشناسایی جزییات شی مورد نظر نیاز به اطلاعات علمی کافی دارد برای دست یافتن به تعریف مناسب ومنطقی می توان چنین عمل کرد . ابتدا از بعضی دانش آموزان درباره اشیا و واقعیات پیرامون سوال می پرسیم
سوال از هستی یا وجود شی ؟
سوال از چیستی یا ذات شی ؟ به طورمثل به بطری ها اشاره می کنیم آیا آنجا چیزی هست در پاسخ می گویند آری هست . ودر مورد هر بطری پاسخ یکسان است . سپس می پرسیم داخل آن چیست ؟پاسخ ها متفاوت است در یکی آب در دیگری سرکه سفید ودیگری الکل سفید . در اینجا ماهیت یا ذات شی را بیان کرده اند که هر ماهیتی با ماهیت دیگر تفاوت دارد . اکنون این ماهیت را در ذهن می توانیم به اجزایی تقسیم کنیم به طور مثال آب ؛ مایعی شفاف ؛زلال ؛بی رنگ وبی بو است اما اگر کمی نمک ویا خاک به آن اضافه کنیم کدر وشور می شود اگر دقت کنیم آن اجزایی که آب از اول داشت نمی توان از آب جدا کرد اگر مایع یا زلال بودن را از آن جدا کنیم دیگر آب نخواهیم داشت چنین اجزایی راذاتی می گویند اما کد ر وشور بودن ازاجزایی است که اگردر آب نباشد هم هیچ تأثیری در ذات وماهیت آن نخواهد داشت و همچنان قوام و هویت خود را حفظ می کند پس این اجزا را عرضی می نامیم با کمک دانش آموزان چندین مثال دیگر مطرح می کنیم
هدف های کلی درسی ورفتاری
دانش پژوه باید با اهمیت تحلیل ذ هنی وتعریف درست اشیاءآشنا شود او باید نگاه خود را از ظواهر به عمق اشیاءنفوذ دهد وارتباطوهماهنگی دقیق بین اشیاءرا دریا بد .
با توجه به امکانات موجود وشرایط محدود وبا کمک پرسش وپاسخ می توان به تفهیم درس کمک کرد
ارزشیابی ورودی 10 دقیقه
برای نیل به این اهداف بایستی پرسش هایی ا ز مطالب گذ شته طرح شود مثل نسبت های دو کلی عام و خاص وتصورات کلی و جزیی معرف وحجت ودر تمام مدت پرسش وپاسخ سعی شود هدفهای کلی درسی در نظر گرفته شود
آماده سازی 20 دقیقه
منطقی برای ارائه تعریف ماهیت را به اجزایی تقسیم می کند که برخی جزو ذات آن هستند وجدایی آنها از ماهیت غیر ممکن است وبرخی خارج ازذات آن هستند وجدایی آنها ازماهیت ممکن است پس برای هر جزئی نامی مگذارد به طور مثال آب را به اجزایی ذاتی مثل مایع شفاف زلال بیرنگ بی بو تقسیم می کند . اگر دقت کنیم سرکه و الکل هم مایع شفاف هستند پس این جزءعام مشترک در هر سه مورد را «جنس »می نامد اما الکل و سرکه سفید دارای بووطعم هستند پس بی مزه وبی بو بودن را جزءاختصاصی آب دانسته و آن را « فصل » می نامد
سپس مثال های دیگری آورده می شود مثل انسان ؛ نوع انسان دارای یک جزءعام و کلی است که با حیوانات دیگر مشترک است وآن «حیوان » است حیوان جنس آن محسوب می شود اما امتیاز انسان با سایر حیوانات «ناطق» بودن یا عاقل بودن اوست سیاهپوست و سفید پوست بودن انسان جزو ماهیت وذات او نیست چون جدایی آن امکان پذیر است وازطرفی حیوانات و اشیاءهم دارای رنگ هستند پس این «عرض عام » انسان محسوب می شود اما تعجب و خندیدن مخصوص انسان است و جزء ماهیت و ذات او نیست پس « عرض خاص » محسوب می شود .
به این ترتیب کلیات پنج گانه شناخته می شوند . 1- نوع یا همان ماهیت 2- جنس 3- فصل 4- عرض عام 5- عرض خاص
ارائه درس جدید 35 دقیقه
اکنون به تبیین و توضیح هر یک از کلیات پرداخته می شود . گاهی از کنار چمنزاری عبور می کنیم حیوانی را در حال چریدن می بینیم می پرسیم آن چیست ؟ آنچه در پاسخ می گوییم نوع یا ماهیت آن است . مثل : است هست . گاو و گوسفند هم حیوان هستند اما اسب شیهه کشنده است و این دو حیوان اینگونه نیستند پس نوع از اقسام کلی و تمام ذات حیوان را شامل می شود که در اسب های دیگر هم حقیقت واحدی دارد . اما نوع گوسفند دارای خصوصات و ویژگی هایی دیگری است پس نوع « کلی ذاتی است که افراد دارای حقیقت و ماهیت یکسان را شامل می شود و حیوان بودن که امری مشترک و عام بین اسب و گاو و گوسفند و ... است بر ما هیات و حقایق مختلف صدق می کند و آن را جسم می نامیم جنس هم جزو ذات نوع است پس جنس « کلی ذاتی است که بر افراد و ماهیات مختلف اشاره می کند . »
به بطری اشاره می کنیم مایع درون این بطری ها جنس آنها محسوب می شود اما طعم و بوی سرکه و الکل سفید فصل آن و وجه تفاوتش است پس فصل هم از اجزای ذاتی و « کلی ذاتی است که موجب امتیاز و تفاوت یک ماهیت از ماهیت دیگر می شود .
گل آلود و شور بودن که جزو ماهیت و ذات آب نیست و عرض عام نام دارد می تواند در انواع دیگر مثل غذاها و .... وجود داشته باشد پس عرض عام « کلی عرضی است که شامل چند نوع یا ماهیت شود .
خندیدن و متعجب شدن جزو ذات و ماهیت انسان نیست و سایر حیوانات هم این ویژگی را ندارند و عرض خاص « کلی عرضی است که اختصاص به یک ماهیت دارد » .
اکنون می توان با رسم یک نمودار سلسله مراتب انواع و اجناس و فصول را در مورد انسان نشان داد و دریافت که بین موجودات جهان رابطه و هماهنگی وجود دارد و با در نظر گرفتن این هماهنگی و ارتباط می توان تعاریف درستی از هر کدام ارائه داد .
انسان در پایین ترین مرتبه این سلسله قرار دارد پس از نظر ذاتیات نمی توان آن را تقسیم کرد و اگر انسان ها را بخواهیم تقسیم کنیم از نظر رنگ و نژاد و زبان که خصوصیات عرضی و خارج ذات هستند تقسیم می کنیم پس انسان را نوع الانواع یا نوع حقیقی یا نوع سافل می نامیم هر نوعی که قابل تقسیم از نظر ذات نباشد نوع الانواع نام دارد به طور مثال حیوان ، نوع الانواع نیست چون از نظر ذاتی به انواع انسان ها و حیوانات دیگر تقسیم می شود .
برای تعریف انسان از سایر حیوانات می توانیم جز و عام و مشترک انسان و حیوانات دیگر را در نظر بگیریم و آن « حیوان بود » است پس « حیوان » جنس انسان است و تفاوت انسان از سایر حیوانات به « ناطق بودن » آن است .
انسان حیوان ناطق
برای تعریف حیوان هم باید جزئی مشترک و عام برای آن و سایر گیاهان در نظر بگیریم و آن « جسم نامی » است . جسم نامی ، جنس حیوان و گیاه است و تفاوت و فصل این دو « حساس بودن حیوان » است .
حیوان جسم نامی حساس
اما جسم نامی هم جنسی دارد که شامل هم جسم نامی و هم جسم غیر نامی می شود و آن جسم است و تفاوت اجسام نامی و جمادات یا غیر نامی در رشد و نمو داشتن اجسام نامی است .
جسم هم دارای جنسی است که هم شامل جسم و هم شامل غیر اجسام که مجردات هستند می شود و آن ، جوهر است و تفاوت اجسام و مجردات در بعد و امتداد داشتن اجسام است .
جنس عالی – جوهر
نوع عالی – جنس قریب جسم نامی – جنس بعید انسان جسم فصل مجردات
بعد و امتداد
نوع متوسط – جنس قریب انسان – جنس بعید انسان جسم نامی فصل جسم غیر نامی یا جمادات
رشد و نمو
نوع متوسط – جنس قریب حیوان فصل گیاهان
حساس
نوع الانواع انسان فصل اسب ، گاو ، گوسفند
ناطق
فعالیت های تکمیلی 10 دقیقه
در این سلسله مراتب ، حیوان بلافاصله بالای انسان قرار گرفته و مستقیماً شامل انسان و سایر حیوانات می شود پس آن را « جنس قریب » می نامند . جنس قریب آن است که بلافاصله بالای نوع قرار گرفته و جسم نامی نسبت به حیوان ، جنس قریب و جسم نسبت به جسم نامی و جوهر نسبت به جسم ، جنس قریب است اما جسم بودن و نامی بودن هم جزو ذات انسان و مشترک بین انسان و حیوان و گیاهان است و جسم نامی بلافاصله بالای نوع انسان قرار نگرفته پس « جنس بعید » نام دارد .
جنس بعید آن جنسی است که مستقیماً به آن نوع و انواع مقابلش تقسیم نشود و دورتر از آن قرار گرفته پس جوهر و جسم و جسم نامی ، جنس بعید انسان هستند .
از آنجا که حیوان و جسم نامی هم دارای جزء عام و خاص یعنی جنس و فصلی می باشند که با آن تعریف می شوند و بین بالاترین نوع و پایین ترین نوع قرار گرفته اند پس « نوع متوسط » نام دارند . نوع متوسط بین نوع عالی و نوع سافل قرار دارد .
اما جسم « نوع عالی » است زیرا جوهر که بالای آن قرار گرفته نوع محسوب نمی شود و بالای آن جنسی نیست که این جوهر نوع آن محسوب شود مثلاً انسان و اسب از انواع حیوان هستند و حیوان و گیاه از انواع جسم نامی هستند و جوهر را جنس عالی یا جنس الاجناس می نامند زیرا بالای آن دیگر جنسی نیست و شامل همه انواع مادون خودش می شود .
در این سلسله مراتب می توان رابطه مفهوم و مصداق را به خوبی نشان داد مفهوم جوهر دارای انواع و افراد و مصادیق زیادی است اگر به آن مفهوم اضافه شود از مصادیق آن کم می شود مثلاً جوهر جسمانی نامی ، شامل غیر نامی و مجردات نمی شود و در مورد مفهوم انسان که از همه مفهومش بیشتر و مصداقش کمتر است .
جوهر + جسم + نامی + حساس + ناطق مصداق کم
مفهوم انسان
و جوهر مصداق زیاد
مفهوم کم
ارزشیابی پایانی 5 دقیقه
در پایان می توان از دانش آموزان سوالات متنوعی درباره مباحث درس پرسید و پاسخ های آن ها را تکمیل و تصیح کرد و سپس از آنها خواسته شود اگر در منزل رایانه دارند با باز کردن پوشه هایی انسان / حیوان / جسم نامی / جسم / جوهر را تکرار کنند و در هر پوشه ویژگی های هر کلی را بنویسند و با این ساختار نموداری بهتر می توانند درس را فرا بگیرند . با ذکر چند تمرین در جلسه بعد آموخته های آنها را دریافت . 1- چند نوع مثال بزنند و جنس و فصل آن را ذکر کنند . 2- تجربه خود را در باز کردن پوشه های حاوی اطلاعات در رایانه به دیگران منتقل کنند . 3- چند نمودار برای نشان دادن کلیات خمس رسم کنند .
در جلسه بعد با توجه به شرایط موجود می توان دانش آموزان را به اتاق رایانه برد و در آنجا آیکن نصب شده از قبل در صفحه نمایش به نام جوهر را باز کرد و اطلاعاتی که قبلاً وارد شده مرور کرد سپس وارد فایل جسم و بعد جسم نامی و حیوان و انسان می شویم و اطلاعات را مقایسه می کنیم .